स्पष्टवक्तेपणा, संघर्ष आणि संवेदनशीलता यांच्या जोरावर रसिकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण करणारा
अभिनेता विश्वनाथ दिनकर पाटेकर म्हणजेच तुमचा आमचा नाना पाटेकर.
दि. १ जानेवारी १९५१ रोजी मुरुड गावामध्ये नानांचा जन्म झाला. नानांचं बालपण उनाडक्या, दंगामस्ती, खोडकरपणा यात गेलं. अगदी गुन्हेगारीही जवळून पहिली त्यांनी.बालपणीच त्यांचं पितृछत्र हरपलं. आई अतिशय संस्कारी आणि शिस्तप्रिय.शिक्षणासाठी आईने नानांची रवानगी मुंबईला केली. शालेय शिक्षण कसबसं पूर्ण झालं. सर जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स महाविद्यालयात अप्लाइड आर्ट चं विशेष शिक्षण घेतलं. शिक्षण पूर्ण करत असताना प्रसंगी झेब्रा क्रॉसिंग पेंटिंग, चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवण्याचंही काम केलं. ‘भूक आणि अपमान यांनीच अभिनय शिकवला’ असं ते त्यांच्या मुलाखतीत सांगत असत. महाविद्यालयाची शिक्षण सुरू असताना रंगभूमीशीही नातं जुळलं. विजया मेहता, विजय तेंडुलकर यांच्यासारख्या दिग्गज रंगकर्मींच्या मार्गदर्शनाने नानांच्या अभिनयाला आकार मिळाला.
मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला अभिनय प्रवास हिंदी चित्रपट सृष्टीपर्यंत पोहोचला. गमन, परिंदा, क्रांतिवीर,अग्निसाक्षी, खामोशी,अबतक 56, राजनीति, वेलकम, नटसम्राट अशा अनेक चित्रपटातून त्यांनी अभिनयाच्या छटा दाखवल्या. प्रहार चित्रपटाचं लेखन, दिग्दर्शन केलं आणि अभिनयही केला. नानांचा अभिनय म्हणजे त्यांच्या संघर्षमय जीवनाचा अनुभव, डोळ्यात वेदना, आवाजात बंड आणि चेहऱ्यावर आयुष्याने शिकवलेल्या धड्यांची छाया. पडद्यावर अनेकदा रागीट, कठोर, स्पष्टवक्ते दिसणारे नाना प्रत्यक्षात मात्र अतिशय हळवे आणि संवेदनशील. लहान वयातच कष्ट आणि आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागल्यामुळे दुसऱ्याची भूक, पैशाची चणचण, गरिबी, दुष्काळ, उपासमार यांची जाणीव या संवेदनशील मनाला झाली आणि नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून मकरंद अनासपुरे यांच्याबरोबर दुष्काळग्रस्त आणि संकटात सापडलेल्या शेतकरी कुटुंबासाठी काम केलं. संतापलेले, गुन्हेगार, सैनिक, राजकारणी किंवा वेलकम सारख्या चित्रपटातून विनोदी भूमिका साकारून प्रेक्षकांना लोटपोट हसवणारे नाना जेव्हा नटसम्राट मध्ये एका वृद्ध रंगकर्मीच्या वेदना घेऊन उभे राहिले तेव्हा त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातल्या वेदना, एकटेपणा, संघर्ष त्या भूमिकेमध्ये ओतल्या असाव्यात असं वाटतं. म्हणूनच त्यांच्या अभिनयात कधी कृत्रिमपणा जाणवला नाही.
नानांच्या आयुष्याकडे पाहिल्यानंतर असंच प्रकर्षाने जाणवतं की यशस्वी होण्यासाठी, मोठा माणूस होण्यासाठी पैसा, प्रसिद्धी आणि संपत्ती यापेक्षा संघर्ष करण्याची जिद्द आणि समाजाबद्दलची संवेदनशीलता गरजेची असते. परिस्थिती माणसाला आयुष्यातून उठवू शकते पण त्याच परिस्थितीतून माणूस स्वतःला घडवूही शकतो. प्रसिद्धी, पैसा मिळाल्यानंतरही साधेपणाशी नातं जोडणारा मोठ्या पडद्यावरचा स्टार पण सामान्य माणसांच्या दुःखात उभा राहणारा नाना, संवादा मागची आग, रंगभूमीवरचा कलाकार, पडद्यावरचा नट, नटसम्राट, अन्याय आणि दुःखाविरुद्ध संताप व्यक्त करणारा नाना. त्यांच्या संघर्षाला, कलेला आणि माणुसकीला सलाम. आज नाना पाटेकर नावाच्या नाटकाचा पडदा पडला, प्रकाश विझला, टाळ्यांचा कडकडाट थांबला, रंगमंचा रिकामा झाला. पण नानाच्या आठवणींचा पडदा मात्र कधीच न पडण्यासाठी उघडला.
लेखन
अक्षता केळकर
