प्राचीन बौद्ध लेण्यांमध्ये विराजमान अष्टविनायकातील गिरिजात्मज गणपती; जुन्नर परिसराला पर्यटनाचा समृद्ध वारसा
जुन्नर : पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील लेण्याद्री हा परिसर धार्मिक, ऐतिहासिक आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेल्या या ठिकाणी अष्टविनायकांपैकी एक असलेले श्री गिरिजात्मज गणपती मंदिर असून, याच डोंगरात प्राचीन बौद्धकालीन लेण्यांचा समृद्ध वारसा पाहायला मिळतो.
लेण्याद्रीच्या डोंगरात एकूण ३० लेणी आहेत. त्यातील आठव्या क्रमांकाच्या लेणीमध्ये गिरिजात्मज गणपतीचे मंदिर आहे. दगडात कोरलेल्या या लेण्यांची रचना प्राचीन बौद्ध स्थापत्य परंपरेशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. विहार, दगडी खांब, खोल्या आणि विविध स्थापत्य वैशिष्ट्यांमुळे हा परिसर पुरातत्त्वाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे.
गिरिजात्मज गणपती हे अष्टविनायकांमधील सहावे स्थान मानले जाते. ‘गिरिजात्मज’ या नावाचा अर्थ ‘गिरिजेचा अर्थात माता पार्वतीचा पुत्र’ असा होतो. धार्मिक कथेनुसार, माता पार्वतीने गणेशाला पुत्ररूपात प्राप्त करण्यासाठी या परिसरात तपश्चर्या केली आणि त्यानंतर गणपतीने बालरूपात येथे प्रकट झाल्याची श्रद्धा आहे. त्यामुळे येथे गणपतीचे बालरूप विशेष मानले जाते.
३०७ पायऱ्यांचा भक्तिमय प्रवास
गिरिजात्मज गणपतीच्या दर्शनासाठी भाविकांना डोंगर चढून सुमारे ३०७ पायऱ्या पार कराव्या लागतात. पायऱ्या चढताना आजूबाजूचा निसर्ग आणि जुन्नर परिसराचे विहंगम दृश्य अनुभवता येते. पावसाळ्यात हा परिसर हिरवाईने नटतो आणि पर्यटक व भाविकांची विशेष गर्दी पाहायला मिळते.
शिवनेरीमुळे पर्यटनाला अधिक महत्त्व
लेण्याद्रीपासून जवळच छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला आहे. त्यामुळे लेण्याद्रीला भेट देणाऱ्या पर्यटकांना धार्मिक पर्यटनासोबतच मराठा इतिहास आणि दुर्गपर्यटनाचा अनुभव घेता येतो. जुन्नर परिसरातील विविध प्राचीन लेणी, किल्ले आणि निसर्गरम्य ठिकाणांमुळे हा भाग पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष आकर्षण ठरतो.
इतिहास आणि श्रद्धेचा अनोखा मिलाफ
एका बाजूला हजारो वर्षांच्या प्राचीन स्थापत्य वारशाची साक्ष देणाऱ्या लेण्या आणि दुसऱ्या बाजूला अष्टविनायकातील गिरिजात्मज गणपतीचे श्रद्धास्थान, यामुळे लेण्याद्रीचे वैशिष्ट्य अधिक अधोरेखित होते. इतिहास, पुरातत्त्व, धर्म आणि निसर्ग यांचा अनोखा संगम असलेले लेण्याद्री महाराष्ट्राच्या पर्यटन नकाशावरील महत्त्वाचे ठिकाण ठरत आहे.
